Edukacja osób niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu umiarkowanym i znacznym polega na integralnej realizacji funkcji wychowawczej, dydaktycznej i opiekuńczej szkoły z uwzględnieniem specyficznych form i metod pracy oraz zasad nauczania, opisanych przez współczesne nauki pedagogiczne.

Praca z niepełnosprawnymi umysłowo powinna opierać się na poniższych założeniach:

każde dziecko posiada swoiste uzdolnienia i braki,

wczesne podjęcie oddziaływań rewalidacyjnych daje szansę na lepsze rezultaty w rozwoju dziecka niepełnosprawnego,

sprawność ruchowa, rozwój umysłowy, dojrzałość społeczna niepełnosprawnych intelektualnie mogą ulegać poprawie w wyniku oddziaływań rewalidacyjnych, uwzględniających czynniki indywidualne i społeczne,

nawet niewielkie postępy ucznia powinny być wzmacniane pozytywnie, natomiast brak postępów nie podlega wartościowaniu negatywnemu,

warunkiem powodzenia w edukacji jest nawiązanie współpracy z rodziną dziecka, która bierze udział w tworzeniu planu rewalidacji, w realizowaniu pewnych jego części w domu oraz w konsultacjach dotyczących postępów i trudności ucznia,

nieodzowne jest nawiązanie pozytywnego kontaktu emocjonalnego nauczyciela z uczniem,

konieczna jest taka organizacja działalności rewalidacyjnej szkoły, która przygotuje środowisko do przyjęcia osób niepełnosprawnych intelektualnie, ich zaakceptowania i udzielania im pomocy.

Specyfika kształcenia osób niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu umiarkowanym i znacznym polega na wychowaniu i nauczaniu całościowym, zintegrowanym, opartym na wielozmysłowym poznawaniu otaczającego świata - na każdym etapie edukacyjnym. W przypadku wielu uczniów, zwłaszcza niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu znacznym, przez cały okres ich pobytu w szkole podstawowej a następnie w gimnazjum - zakres i treści ich kształcenia mogą nie wykraczać poza pewien obszar, o ile będą wystarczające dla zaspokojenia specyficznych potrzeb edukacyjnych tych uczniów. Należy uznawać prawo osób niepełnosprawnych do rozwoju we własnym tempie i uwzględniać to prawo podczas nakreślania kierunków pracy.

Z tego też powodu "Podstawa programowa..." nie przypisuje określonych celów i zadań szkole podstawowej lub gimnazjum, traktując je jako wspólne.

Działalność edukacyjna szkoły powinna być oparta o indywidualne programy edukacyjne dla każdego ucznia, ustalone na podstawie wielospecjalistycznej oceny poziomu jego funkcjonowania i zawierające realne, szczegółowe cele i zadania pedagogiczne i terapeutyczne, mieszczące się w strefie najbliższego rozwoju danego ucznia.

Tworząc powyższe programy należy mieć na względzie fakt, iż braki i nieprawidłowości w rozwoju społecznym osób niepełnosprawnych intelektualnie częściej są uwarunkowane "upośledzeniem" socjalnym i edukacyjnym, niż tylko deficytami intelektualnymi.

Istotą pracy nauczycieli jest:

ustalanie dla każdego ucznia oceny poziomu funkcjonowania w określonych odstępach czasu w celu nakreślania indywidualnych programów edukacyjnych,

organizowanie wszechstronnej aktywności uczniów z równoczesnym zaangażowanie sfery umysłowej, emocjonalno-motywacyjnej i działaniowej,

organizowanie zintegrowanych oddziaływań rewalidacyjnych wspierających rozwój ucznia.

Nauczyciele prowadzą zajęcia edukacyjne z zespołami edukacyjno-terapeutycznymi, zwanymi w ramowych planach nauczania klasami, zachowując ciągłość nauczania i dostosowując czas zajęć i przerw do potrzeb i możliwości psychofizycznych uczniów.

O doborze uczniów do zespołów powinny decydować ich potrzeby edukacyjne i możliwości psychofizyczne, a nie tylko wiek czy lata nauki. Najważniejszym kryterium powinno być dobro ucznia i przekonanie, że stworzone zostały najkorzystniejsze warunki wspomagania jego rozwoju.

W miarę zmian zachodzących w rozwoju uczniów, rozbudzonych zainteresowań, ujawnionych zdolności możliwe jest na każdym etapie edukacyjnym wyodrębnienie dla celów organizacyjno-metodycznych nauczania w poszczególnych zakresach:

funkcjonowanie w środowisku,

muzyka z rytmiką,

plastyka,

technika,

wychowanie fizyczne.

Mimo wyodrębnienia tych obszarów - nadal wskazana jest pełna korelacja treści nauczania i wychowania.

Osiągnięcia ucznia zawsze powinny być oceniane przez zespół nauczycieli i specjalistów wspierających rozwój ucznia, z uwzględnieniem stopnia jego niepełnosprawności oraz czasu i zakresu stosowanych oddziaływań rewalidacyjnych. Czynniki te powinny stanowić indywidualne kryteria oceny zmian w stanie psychofizycznym ucznia. Do rejestrowania oceny osiągnięć mogą być stosowane różne dokumenty, opisane w literaturze pedagogicznej lub wypracowane w danej placówce. Dokumentacja powinna mieć charakter ciągły, obejmujący cały czas pobytu ucznia w szkole.

Na wszystkich etapach kształcenia poza zajęciami edukacyjnymi prowadzone są zajęcia rewalidacyjne, wspomagające rozwój ucznia. Mogą one mieć charakter korekcyjny, kompensacyjny, usprawniający, stymulujący, wzmacniający, rozwijający - w zależności od indywidualnych potrzeb poszczególnych uczniów.

Cele edukacyjne

Głównym celem edukacji jest rozwijanie autonomii ucznia niepełnosprawnego poprzez jego personalizację oraz socjalizację, a także - w ramach posiadanych przez niego realnych możliwości - wyposażenie w takie umiejętności, aby:

mógł porozumiewać się z otoczeniem w najpełniejszy sposób, werbalnie lub pozawerbalnie,

zdobył maksymalną niezależność życiową w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych,

był zaradny w życiu codziennym adekwatnie do własnego, indywidualnego poziomu sprawności i umiejętności,

mógł uczestniczyć w różnych formach życia społecznego na równi z innymi członkami danej zbiorowości, znając i przestrzegając ogólnie przyjęte normy współżycia społecznego, zachowując prawo do swojej inności.

Kształtowanie umiejętności porozumiewania się z otoczeniem. Mowie, jako podstawowemu sposobowi porozumiewania się ludzi, towarzyszą komunikaty pozawerbalne, które pojawiają się w rozwoju człowieka znacznie wcześniej. Mogą one znacząco wspomóc proces porozumiewania się z osobami o zaburzonym rozwoju mowy lub też zastąpić mowę poprzez tzw. alternatywne metody komunikacji. Przy wyborze sposobu porozumiewania się z uczniem niepełnosprawnym intelektualnie należy kierować się przede wszystkim jego możliwościami psychofizycznymi. Praca nad rozwojem mowy powinna być prowadzona dwutorowo: nad nadawaniem oraz nad odbiorem informacji. Jednocześnie z rozwijaniem umiejętności komunikacyjnych powinny być prowadzone systematyczne ćwiczenia kształtujące aparat mowy.

Opanowanie nauki czytania i pisania w zakresie możliwym do osiągnięcia przez ucznia niepełnosprawnego intelektualnie - rozumiane jako forma komunikacji, ułatwiająca funkcjonowanie w otaczającym świecie.

Nauka czytania musi być poprzedzona starannym przygotowaniem, od którego w znacznej mierze uzależnione są jej efekty. W przygotowaniu tym ważną rolę, obok doskonalenia zdolności komunikacyjnych i wymowy ucznia, odgrywa usprawnianie analizatora wzrokowego i słuchowego. Podobnie, przygotowując uczniów do nauki pisania należy rozwijać orientację przestrzenną, sprawność manualną, lateralizację, koordynację wzrokowo-ruchową i szereg innych. Należy pamiętać o indywidualnych uwarunkowaniach uczniów, którzy np. nie opanują umiejętności pisma ręcznego, natomiast będą mogli posługiwać się maszyną do pisania lub komputerem. Zatem dobór metod nauczania czytania i pisania będzie uzależniony potrzebami edukacyjnymi konkretnych uczniów.

Kształtowanie i rozwijanie umiejętności społecznych, takich jak umiejętność rozpoznawania i regulowania własnych stanów emocjonalnych, empatia, umiejętność korzystania ze wsparcia społecznego - sprzyjających rozwojowi autonomii osoby niepełnosprawnej.

Przygotowanie ucznia niepełnosprawnego intelektualnie do samodzielności i niezależności, polegające na:

rozwijaniu umiejętności i sprawności niezbędnych w codziennych sytuacjach, związanych z ubieraniem się, jedzeniem, higieną osobistą, czynnościami fizjologicznymi, ochroną organizmu przed szkodliwymi czynnikami,,

kształtowaniu w tym zakresie nawyków i postaw ogólnie akceptowanych.

Kształtowanie postaw i zachowań prozdrowotnych.

Poznawanie najbliższego środowiska społeczno-kulturowego, w którym żyją uczniowie oraz przygotowanie ucznia do pełnienia w nim różnorodnych ról poprzez aktywne uczestnictwo w różnych formach życia społecznego i kulturalnego.

Poznawanie środowiska przyrodniczego, charakterystycznego dla okolicy, w której żyją uczniowie oraz wychowanie do życia w harmonii z przyrodą, a zwłaszcza w poszanowaniu i opiece nad zwierzętami, kształtowanie postaw proekologicznych.

Praktyczne stosowanie pojęć przestrzennych, ilościowych, jakościowych i czasowych w miarę potrzeb i możliwości uczniów. Wprowadzenie niektórych wyż/wym. elementarnych pojęć matematycznych w każdej przeżywanej przez uczniów sytuacji umożliwi im zrozumienie tych pojęć.

Rozwijanie twórczej aktywności uczniów w dziedzinie plastyki, muzyki, tańca ze względu na jej pierwszorzędną wartość rewalidacyjno-terapeutyczną.

Rozwijanie umiejętności niezbędnych do samodzielnego i niezależnego funkcjonowania ucznia w życiu codziennym na miarę jego indywidualnych możliwości oraz wyposażenie ucznia w umiejętności pozwalające na samodzielne korzystanie z urządzeń socjalnych i technicznych powszechnego użytku, zgodnie z ich przeznaczeniem. Dla ich osiągnięcia niezbędne są ćwiczenia sprawności manualnej, orientacji przestrzennej, koordynacji wzrokowo-ruchowej, koncentracji uwagi, a przede wszystkim odpowiedni poziom ogólnego rozwoju.

Stymulowanie i rozwijanie sprawności fizycznej uczniów poprzez organizowanie zabaw i gier ruchowych oraz ćwiczeń gimnastycznych o charakterze korekcyjno-kompensacyjnym, a także popularyzowanie dyscyplin sportowych dla niepełnosprawnych.

Rozwijanie indywidualnych zdolności i zainteresowań uczniów w kierunkach, które mogą być kontynuowane w przyszłości w szkołach przysposobienia do pracy zawodowej, w zakładach pracy chronionej lub w miejscu stałego pobytu ucznia. Może to być zarówno rzemiosło, jak i sztuka użytkowa, uprawy, hodowle i inne dziedziny.

Przygotowanie uczniów do aktywnego spędzania wolnego czasu.

Zadania edukacyjne szkoły

Treści nauczania i wychowania w kształceniu uczniów niepełnosprawnych intelektualnie powinny być podporządkowane wytyczonym zadaniom, realnie osiąganym przez uczniów i mieszczącym się w strefie ich najbliższego rozwoju. Dobierając je należy wykorzystać wszystkie możliwości, jakie stwarza określone środowisko społeczno-kulturowe ucznia oraz baza dydaktyczna szkoły. Zakres treści powinien być poszerzany w miarę nabywania przez uczniów wiadomości, umiejętności i sprawności.